Siri 1/10
Oleh Dr. Henry Bating
UNDANG-undang adat merujuk kepada norma, nilai dan peraturan tidak bertulis yang berkembang secara turun-temurun dalam kalangan masyarakat pribumi. Undang-Undang Adat mempunyai kesan perundangan terhadap kehidupan sosial, ekonomi serta budaya dalam suatu masyarakat.
Dalam konteks Sabah, undang-undang adat wujud dan berfungsi sebagai satu cabang penting dalam sistem perundangan majmuk Malaysia, di samping undang-undang sivil dan undang-undang Islam.
Konsep pluralisme perundangan ini membolehkan adat diiktiraf dan diamalkan selagi tidak bercanggah dengan undang-undang bertulis dan prinsip keadilan sejagat (Hooker, 1976; Wan Arfah Hamzah, 2018).
Dari sudut sejarah, pentadbiran undang-undang adat di Sabah bermula secara tersusun sejak era pentadbiran Syarikat Berpiagam Borneo Utara dan seterusnya ketika pentadbiran kolonial British. Pada masa itu, ketua-ketua adat dan pemimpin komuniti tempatan diberi kuasa untuk menyelesaikan pertikaian berkaitan. Biasanya pertikaian timbul dalam hal kekeluargaan, tanah dan kesalahan lain yang melanggar adat. Penyelesaian dijalankan melalui mekanisme tradisional.
Peranan perundangan adat terus diperkukuhkan melalui penggubalan ordinan dan enakmen negeri selepas kemerdekaan sebagai kelanjutan dari sistem kolonial British. Perundangan adat dikendalikan menerusi Mahkamah Anak Negeri sebagai institusi kehakiman adat rasmi di Sabah (Hooker, 1972; MHEANS, 1991).
Dalam kerangka perlembagaan, undang-undang adat diiktiraf sebagai sebahagian daripada sistem perundangan Malaysia. Perlembagaan Persekutuan mentakrifkan “undang-undang” secara luas yang merangkumi undang-undang bertulis, common law dan adat, manakala hal ehwal adat dan Mahkamah Anak Negeri diletakkan di bawah bidang kuasa negeri.
Pengiktirafan tersebut membolehkan undang-undang adat terus diamalkan, tertakluk kepada keselarasan dengan undang-undang bertulis dan perlindungan hak asasi manusia (Malaysia, 2020; SUHAKAM, 2013).
Secara keseluruhan, undang-undang adat di Sabah bukan sekadar warisan budaya, malah merupakan instrumen perundangan yang berfungsi untuk mengekalkan keharmonian komuniti, menyelesaikan konflik secara restoratif dan memperkukuh identiti masyarakat anak negeri dalam kerangka negara moden. – Penulis adalah Pensyarah Kanan di PPIB UMS dan Perunding Akademik MHEANS
